چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید

چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید

چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید

سرشناسه                      :  محمد حسنی ، سلیمان، 1349-

عنوان و نام پدید آور         :  آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید / مولفان سلیمان محمد حسنی، با همکاری فرزانه محمدحسنی.

مشخصات نشر                :  تهران: گنجور ،1400.

مشخصات ظاهری            :  153 ص. ؛ 14/5 × 21/5 س م.

شابک                           :  500000 : ریال 8-26-7726-622-978

وضعیت فهرست نویسی      :  فیپا

موضوع                          :  ترس از امتحان

Test anxiety موضوع                          :

موضوع                          :  اضطراب — درمان

Anxiety – Treatment موضوع                          : 

موضوع                          :  عزت نفس

: Self-esteem  :                         موضوع

شناسه افزوده                  :  محمد حسنی، فرزانه، 1373-

رده بندی کنگره               :  6/3060BL

رده بندی دیویی               :  26019/371

شماره کتابشناسی ملی       :  7671670

اطلاعات رکورد کتابشناسی  :  فیپا

 

چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید

چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید

فهرست

فهرست…………………………………………………………………………… 5

پیشگفتار………………………………………………………………………… 11

مقدمه…………………………………………………………………………… 21

اضطراب………………………………………………………………………… 23

بروز اضطراب…………………………………………………………………… 25

اضطراب امتحان…………………………………………………………….. 27

علت اضطراب امتحان………………………………………………………. 31

رابطه اضطراب وعملکرد تحصیلی…………………………………………… 33

علایم اضطراب امتحان……………………………………………………… 34

علایم شناختی…………………………………………………………………… 34

علایم عاطفی و هیجانی………………………………………………… 34

علایم رفتاری…………………………………………………………………… 35

علایم و نشانه‌های فیزیولوژیک………………………………………… 35

سایر علایم……………………………………………………………………… 35

سبب شناسی اضطراب امتحان……………………………………………….. 36

عوامل شخصیتی………………………………………………………………… 36

عوامل خانوادگی……………………………………………………………….. 38

عوامل آموزشگاهی…………………………………………………………….. 39

عوامل فرهنگی…………………………………………………………………. 40

اهمیت درمان و کنترل اضطراب امتحان………………………………………….. 41

درمان اضطراب…………………………………………………………………. 43

1.روشهایی برای کاهش هیجان های ناخوشایند………………………… 43

2.روشهایی برای آموزش مهارتهای مطالعه…………………………….. 44

3.آموزش کنترلی………………………………………………………. 44

4.مشاوره گروهی……………………………………………………… 44

5.شناخت درمانی………………………………………………………. 45

6 .توصیه هایی برای کاهش اضطراب امتحان…………………………… 45

اضطراب در دانش آموزان، علل و راهکارها…………………………………. 46

علائم‌ اضطراب………………………………………………………………….. 54

مداخلات درمانی اضطراب امتحان………………………………………….. 54

درمانهای رفتاری………………………………………………………………… 55

درمانهای روانشناختی…………………………………………………………… 57

درمانهای شناختی-رفتاری………………………………………………………. 58

سبک فرزند پروری…………………………………………………………. 59

تاریخچه‌ی سبک فرزند پروری……………………………………………… 61

اهمیت شیوه‌های فرزند پروری………………………………………………. 65

تعامل والدین- فرزند……………………………………………………….. 67

شخصیت و روابط والدین با فرزندان………………………………………… 73

نظریه‌های سبکهای فرزندپروری……………………………………………. 74

نظریه‌ی فرزندپروری شفر………………………………………………. 75

نظریه‌ی فرزندپروری بامریند…………………………………………… 76

نظریه‌ی فرزندپروری آدلر……………………………………………… 79

شیوه‌های موثر فرزندپروری………………………………………………… 81

نگرش‌هاي فرزندپروري………………………………………………………… 85

اقتدار و نفوذ والدين در خانواده و فوايد آن………………………………….. 86

طبقه اجتماعي و سبک فرزندپروري…………………………………………. 92

فرهنگ و فرزندپروري………………………………………………………….. 93

ارتباط سبک فرزندپروری با اضطراب امتحان……………………………….. 95

عزت نفس……………………………………………………………………… 97

اهمیت عزت‌نفس……………………………………………………………….. 99

عزت نفس درقرآن مجید :……………………………………………………… 104

عزت نفس کلی…………………………………………………………… 106

عزت نفس اجتماعی………………………………………………………. 107

عزت نفس تحصیلی……………………………………………………….. 107

مولفه های اساسی عزت نفس……………………………………………… 107

ماهیت عزت نفس…………………………………………………………. 109

مولفه‌های اساسی عزت نفس………………………………………………. 110

برخی نظریه‌ها در رابطه با عزت نفس……………………………………….. 113

نظریه‌ی جیمز…………………………………………………………. 113

نظریه‌ی آلپورت………………………………………………………. 115

نظریه‌ی مازلو…………………………………………………………. 116

نظریه‌ی راجرز………………………………………………………… 117

نظریه‌ی مید…………………………………………………………… 118

نظریه‌ی کولی………………………………………………………… 119

نظریه‌ی سالیوان………………………………………………………. 121

نظریه‌ی هورنای………………………………………………………. 122

نظریه‌ی آدلر………………………………………………………….. 123

نظریه‌ی روزنبرگ……………………………………………………. 124

ابعاد مختلف عزت نفس…………………………………………………… 125

بُعد اجتماعی…………………………………………………………………… 126

بُعد جسمانی…………………………………………………………………… 126

بُعد تحصیلی…………………………………………………………………… 127

بُعد خانوادگی…………………………………………………………………. 128

بُعد کلی……………………………………………………………………….. 128

سطوح عزت نفس…………………………………………………………. 129

نقش والدین در افزایش عزت نفس فرزندان……………………………….. 131

تاثیرات عزت نفس بر اضطراب امتحان…………………………………….. 135

بحث و نتیجه گیری……………………………………………………………. 137

پیشنهادات……………………………………………………………………… 145

پیشنهادهای کاربردی……………………………………………………… 145

پیشنهادهای پژوهشی………………………………………………………. 146

منابع     147

چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید

چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحاچاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانیدن باید بدانید

پیشگفتار

 

اضطراب امتحان پدیده ای شایع در میان دانش آموزان و دانشجویان و از جمله مشکلات رایج نظام آموزشی است که تاثیرات مخربی بر عملکرد و همچنین سلامت جسمی و روانی افراد دارد. شاید تا به حال دیده یا شنیده باشید که دانش آموزان و یا والدین آن ها از استرس امتحان شکایت کرده می کنند و دانش آموزان با وجود اینکه تلاش و مطالعه بسیاری نیز دارند ، نتیجه دلخواه و مطلوبی به دست نمی آورند .

روانشناسان بر این باور هستند که با کاهش استرس و اضطراب در دانش آموزان نه تنها شاهد نتیجه مطلوبی خواهیم بود بلکه آن ها با امیدواری بیشتری تلاش خواهند کرد . داشتن استرس و اضطراب در دانش آموزان سبب خواهد شد با وجود تلاش  بسیاری که دارند  ،  نتیجه  مطلوبی  به  دست   نیاورند .

اضطراب یکی از شایعترین مشکلات روانشناختی است که تقریبا  تمامی افراد درجات مختلفی از آن را در زندگی خود تجربه می­کنند. اگر چه وجود اندکی اضطراب در انسان طبیعی و حتی لازم است؛ ولی هنگامی که اضطراب شدید می­شود یا بصورت مکرر اتفاق می­افتد می­تواند زمینه­ساز مشکلات بیشتر و شدیدتری شود. اضطراب یک احساس ناخوشایند و مبهم دلواپسی است که با یک یا چند علامت جسمانی مانند تپش قلب، تنگی نفس، احساس خالی شدن سردل، تعریق و بیقراری و میل به حرکت همراه می­گردد (روزنهان و سلیگمن[i]، 2005؛ ترجمه سیدمحمدی، 1386). عوامل مختلفی می­تواند زمینه­ساز بروز اضطراب شود که یکی از معمول­ترین آن­ها قرار گرفتن فرد در موقعیت ارزشیابی (امتحان) است و با نام اضطراب امتحان[ii]، شناخته می­شود. اضطراب امتحان يك مشکل متداول و مهم آموزشي است که رابطه تنگاتنگي با عملكرد و پيشـرفت تحصـيلي دانش­آموزان دارد. ساراسـون[iii] (1990) اضطراب امتحان را نوعي خوداشتغالي ذهني مي­داند كه با خود كم­انگاري و ترديد درباره توانايي­هـاي خـود مشخص مي­شود و غالباً به ارزيابي شناختي منفي، عدم تمركز حواس، واكنش­هاي فيزيولوژيكي نـامطلوب و افت عملكرد تحصيلي فرد منجر مي­گردد. اين خوداشتغالي ذهني توجه فردي را به خود اختصاص مي­دهـد و از طريق كاهش توجه به محرك­هاي مربوط به تكليف، در عملكـرد فـرد اخـتلال ايجـاد مـي­كنـد و مـانع رمزگرداني و پردازش اطلاعات مـي­گـردد. اضطراب امتحان پدیده­ای شایع در میان دانش­آموزان است و تاثیرات مخربی بر بهداشت روانی آنان می­گذارد. این اضطراب سبب می­شود که بسیاری از دانش­آموزان نتواننـد از توانـایی­هـاي بالقوه خود در زمینه­هاي تحصیلی، اجتماعی و روانی به خوبی بهره ببرند. بنابراین با توجه به شیوع بالاي اضطراب امتحان در سطح مدارس و ایجاد خلل در دستیابی به اهداف آموزشی، صرف وقت و انرژي دانش­آموزان و معلمان و ایجـاد تاثیرات منفی بر انگیزه­ی موفقیت، کارآمدي و عملکرد تحصیلی و غیره شایسته است عوامـل مـوثر بـر این نوع از اضطراب شناسـایی و راه­هاي کنترل آن مورد بررسی قرار گیرد.

از جمله مهمترین عواملی که می­تواند بر اضطراب کودکان موثر باشد شیوه­های تربیتی والدین و چگونگی ارتباطات والد-فرزندی در درون خانواده است که از آن به عنوان سبک فرزندپروری یاد می­شود. نظارت و كنترل، بخشي از فرآيند تربیت فرزندان توسط والدين است كه تعیین كننده سبک فرزندپروري مي­باشد. به عبارت دیگر، سبک فرزندپروري مجموعه­اي از رفتارها است كه تعیین كننده­ی ارتباطات متقابل والد- فرزند در موقعیت­هاي متفاوت و گسترده است (مایز و پتیت[iv]، 1997؛ به نقل از خوئی نژاد و همکاران، 1386). بر این اساس، سبک­ فرزندپروری ادراک شده مجموعه­ای از نگرش­ها برای فرزندان است كه توسط رفتارهای والدین به آن­ها فهمانده و ابلاغ می­شود. این نگرش­ها با فرزندان باقی می­ماند و در خانواده جو عاطفی ایجاد می­كند (دارلینگ و استرنبرگ[v]، 1993؛ به نقل از نوشادی، 1391). بامريند[vi] (1991)، تأثیرگذارترين فرد در مطالعات سبک فرزند پروري است و این سازه را به منظور بیان تفاوت در تلاش­هایی که والدين براي كنترل و اجتماعي كردن فرزندانشان به كار مي­برند تعريف كرده است. بامريند در مطالعات خود، سه ويژگي پذیرش و روابط نزدیک، کنترل و استقلال دادن را برای تفکیک روش­هاي موثر و غیرمؤثر فرزندپروري معرفی می­کند که از تعامل آن­ها سه سبک فرزندپروري مقتدرانه، استبدادي و سهل­گیرانه مشخص می­شود. سبک فرزندپروری استبدادی معمولا با تعامل سرد و كنترل بیش از حد فرزندان، سبک فرزندپروری مقتدرانه كنترل همراه با روابط گرم و پاسخگويي به فرزندان و سبک فرزندپروری سهل­گیرانه با انتظارات بسیار کم از فرزندان، عدم كنترل و عدم پاسخگويي به فرزندان همراه است (رجایی، 1387). سبک فرزندپروري والدين از اين جهت مهم است كه مي­تواند بر نوع كمالگرايي فرزندان تأثیر بگذارد. براي مثال فرزندان دارای والدین مقتدر اهدافي واقع­بینانه و در سطح توانايي خود بر مي­گزينند و سطوح بالاتري از خودمختاري و صلاحیت اجتماعي و میزان كمتري از پرخاشگري از خود نشان مي­دهند. در مقابل فرزنداني كه با سبک فرزندپروري ديكتاتور پرورش يافته­اند، منفعل و وابسته بوده و داراي سطح پايیني از اعتماد به نفس و سازگاري اجتماعي هستند و در عین حال اهدافي بسیار فراتر از سطح توانايي خود انتخاب مي­كنند. در چنین خانواده­هايي جايي براي گفتگوي دوجانبه بین والد و فرزند وجود ندارد. اين كودكان براي حل مسائل خود در آينده بدون منطق و دلیل برخورد مي­نمايند. فرزندان با سبک فرزندپروري سهل­گیرانه معمولا نمرات درسي پايیني داشته و زودتر احساس ناكامي مي­كنند (میرزایی، 1388). بنابراين والدين بايد در تربیت فرزندان بويژه در سنین نوجواني به توازن خودمختاري و كاهش كنترل توجه نمايند. از طرف دیگر پژوهش­های انجام شده نشان داده­اند که یکی دیگر از عواملی که می­تواند پیش­بینی کننده­ی موثری برای اضطراب امتحان دانش­آموزان باشد، عزت نفس است.

عزت نفس جزئی از خودپنداره فرد است که شامل جنبه­هاي شناختی، رفتاري و عاطفی بوده و به عنوان درجه­ی تصویب، تایید و ارزشی که شخص نسبت به خود احساس می­کند و یا قضاوتی که فرد نسبت به ارزش خود دارد تعریف می­شود (سلیمانیان، 1393). روانشناسان عزت نفس را به دو طبقه بالا و پایین تقسیم می­کنند. عزت نفس بالا با احسـاس غـرور و قبـول عملکرد خود توسط شخص و عزت نفس پـایین با نگرش مصنوعی نسبت به دنیا و تلاش برای نشان دادن بی­لیاقتی و انزواطلبی همراه است. عـزت نفـس پـایین در نوجوان یک عامل خطرناك براي نتایج منفی در طول زندگی است و نقش بارزي در ظهور اختلالات روانی و مشکلات اجتماعی از قبیل افسردگی، خشونت و رفتارهاي مخاطره آمیز دارد. در مقابل نوجوانان با عزت نفس بالا قادر به برقراري ارتباط و ابراز احساسات و عواطف در موقعیـت­هـاي مختلـف و تحمـل شکسـت و ناامیدي و دارای احساس مسئولیت­پذیري و کنترل درونی بالاتر هستند. بنابراین انتظار می­رود عزت نفس بتواند بر انواع مختلف اضطراب و به ویژه اضطراب امتحان در دانش­آموزان موثر باشد. از سوی دیگر عزت نفس یکی از سازه­های اصلی شخصیت است که در مرحل رشد و تربیت کودک بوجود می­آید و بر این اساس سبک فرزندپروری والدین می­تواند بر چگونگی ایجاد آن موثر باشد.

اضطراب يكى از شايعترين حالات روانشناختي است كه تقريباً در همه­ی انسان­ها در طول زندگى و به درجات مختلف بروز مي­كند. اضطراب دارای انواع مختلفی است و در شرایط متفاوتی برای انسان ایجاد می­شود. از جمله مهمترین علل ایجاد اضطراب، قرار گرفتن در شرایط آزمون و ارزشیابی است که معمولا در سنین کودکی و نوجوانی و عمدتا برای دانش­آموزان اتفاق می­افتد. اضطراب امتحان يكي از متغيرهاي شناختي ـ هيجاني بسيار مهم است كه پژوهش درباره­ی آن به طور جدي توسط ساراسون و مندلر از سال 1952 شروع شده است. به اعتقاد هيل و ويگفيلد[vii] (1984) دانش­آموز داراي اضطراب امتحان فردي است كه موضوعات درسي كلاس را به خوبی فـرا گرفته است اما به دليل اضطراب، قادر به بيان دانسته­هاي خويش در هنگـام لـزوم نمـي­باشـد. اضـطراب امتحـان در کشور ما به دلیل نقش سرنوشت­ساز امتحاناتی مانند کنکور در زندگی دانش­آموزان بسیار شایع است. بنابراین شناسایی عوامل موثر بر کاهش اضطراب امتحان در دانش­آموزان اهمیت دارد. در یک تقسیم­بندی کلی عواملي كه بر اضطراب امتحان تاثیرگذارند در دو گروه عوامل فردي و شخصیتي (مانند اضطراب عمومي، عزت نفس، هوش، آمادگي، توجه و تمركز) و عوامل آموزشگاهي و اجتماعي (مانند انتظارات معلمان، رقابت، نظام آموزشي حاكم بر مدارس، نوع درس) قرار می­گیرند (مشتاقي، 1390).

در میان عوامل ذکر شده عزت نفس یکی از مهمترین مولفه­های روانی در فرد است که بر اساس تحقیقات مختلف با اضطراب امتحان همبودی زیادی دارد (علامه، 1384). عزت نفس در دانش­آموزان دارای نقش و اهمیت ویژه­ای می­باشد. در نتیجه، تلاش در جهت افزایش عزت نفس برای پیشگیری از بروز مشکلاتی که ممکن است بر اثر عزت نفس پایین برای دانش­آموزان به وجود آید، ضروری است. از نظر روانشناسان، دانش­آموزان بدون عزت نفس سالم و شایسته نمی­توانند امیدی به درک استعدادهای بالقوه خود داشته باشند. به عبارت دیگر، نوع ارزیابی مدار می­تواند تاثیر زیادی بر عزت نفس دانش­آموزان داشته باشد. وجود ارزشیابی پویا و سازنده که هرگونه اضطراب و نگرانی را از دانش آموزان دور می­کند و ضامن ایجاد آرامش روانی برای آنها است. بر اساس این یافته­ها اضطراب امتحان به طور معکوس با عزت نفس و به طور مستقیم با تـرس از ارزیـابی منفی، حالت دفاعی داشتن و دیگرشکل­های اضطراب مرتبط است (همبری، 2009). عزت نفس متاثر از عوامل بیرونی (محیطی) مانند پیام­هاي کلـامی و غیر کلامی و تجربه­های بدست آمده از رفتار والدین، آموزگاران، اشـخاص مهـم در زنـدگی، سازمان دهندگان و فرهنگ و عوامل درونی (شخصی) مانند نقطه نظرها، باورها، اعمال یا رفتار است (براندن[viii]، 2001؛ به نقل از قراچه داغی، 1379). بنابراین شناسایی عواملی که می­توانند سبب ارتقاء عزت نفس دانش­آموزان شوند و از این طریق اضطراب آن­ها را در موقعیت­های تنش­زا مانند امتحان کاهش دهد بسیار مهم است.

مطالعات ما نشان می­دهد که از جمله عواملی که مي­تواند بر عزت­نفس و به دنبال آن اضطراب دانش­آموزان موثر باشد نقش خانواده و به ویژه والدین و شیوه­های تربیتی و فرزندپروری آن­ها است. شيوه فرزندپروري يكي از سازه­هاي جهاني است كه بيانگر رابطه­ی عاطفي و نحوه­ی ارتباط كلي والدين با فرزندان است و عاملي مهم براي رشد و يادگيري كودكان به شمار مي­آيد. شيوه­هاي فرزندپروري به عنوان يك مجموعه كلي از نگرش­هاي تربيتي، اهداف و الگوهايي از تمرين­هاي تربيتي تعريف مي­شود و فرض مي­گردد كه يك فضاي عاطفي در ارتباط والد–كودك، خلق مي­نمايد و بر اجتماعي سازي كودكان از سوي والدين تاثير مي­گذارد. سبک­ فرزند پروري، عاملي تعيين كننده و اثرگذار است كه نقش مهمي را در آسيب شناسي رواني و رشد كودكان و نيز در كاهش مشكلات رفتاري فرزندان مانند خشونت، اضطراب و… نقش مهمي را ايفا مي­كند. به طوری که بحث در مورد هر يك از مشكلات فرزندان بدون در نظر گرفتن نگرش­ها، رفتارها و شيوه­هاي فرزند پروري والدين، تقريباً غيرممكن است (آندرایس[ix]، 2003). در حقيقت مي­توان اين طور بيان داشت كه والدين نقش كليدي دارند براي اينكه كودكان در بزرگسالي از طريق به حداقل رساندن مشكلات رفتاري و به حداكثر رساندن خود كارآمدي؛ رشد هيجاني، شخصي و شناختي خود را با يكديگر انطباق دهند.

دارلينگ و استنبرگ، شيوه­هاي فرزندپروري را همانند سبك­هاي ارتباطي تعريف كرده­اند كه كيفيت روابط خاص بين والدين و كودك را توصيف كرده­اند و معتقد بودند كه شيوه­هاي فرزند پروري تاثيرات مهمي بر رشد كودك دارند. از سوي ديگر نشان داده شده است كه چگونگي تعامل كودك و والدين، برروي عملكرد هيجاني و عاطفي نوجوانان تاثير دارد (لیدون، برادنون و نلسون[x]، 1993). عدم پذيرش فرزندان از سوي والدين مي­تواند بر كاهش عزت نفس کودکان تاثير داشته باشد و از اين طريق موجب افزايش اضطراب در آنان شود. مشكل در تعامل والد– فرزندي نه تنها مي­تواند ايجاد مشكلات هيجاني از جمله افسردگي را سبب شود، بلكه ممكن است موجب پاسخ­هاي غير سازگارانه نيز گردد. گرمي و محبت والدين منبعي است كه به كودكان كمك مي كند، در محيط خود جستجو كنند و از اين رهگذر به احساس ايمني، اعتماد و جهت گيري مثبت نسب به ديگران دست يابند. بنابراین انتظار می­رود که سبک فرزندپروری والدین بر عزت نفس و اضطراب فرزندان موثر باشد.

بنابراین در جمع­بندی آنچه ذکر شد، از آنجایی که اضطراب امتحان پدیده­ای شایع و تاثیرگذار بر عملکرد تحصیلی دانش­آموزان است شناسایی عوامل مستقیم و واسطه­ای که سبب کاهش اضطراب امتحان می­شوند بسیار حائز اهمیت است. نتایج تحقیقات مختلف نشان دهنده­­ی تاثیر سبک­های فرزندپروری والدین و همچنین عزت نفس دانش­آموزان بر اضطراب امتحان است. در پژوهش حاضر، محقق با استناد به ادبیات پژوهش و برخی شواهد نظری، برای اولین بار در بررسی رابطه­ی بین سبک­های فرزندپروری ادراک شده و اضطراب امتحان در دانش­آموزان به نقش واسطه­ای عزت نفس پرداخته است.

ضرورت و اهمیت این کتاب در رابطه با اضطراب دانش­آموزان از امتحان از چند منظر قابل تأمل است. نخست شیوع نسبتاً زیاد اضطراب امتحان و فقدان عزت نفس در دانش­آموزان است. مطالعات شیوع شناسی این اختلالات نشان داده است که در حدود 8 تا 12 درصد دانش­آموزان با یکی از ملاک­های تشخیصی اختلال اضطرابی، تا اندازه‌ای که روند تحصیل عادی آن­ها را مختل نماید مواجه هستند (قنبری، 1388). گستردگی اضطراب امتحان در دانش­آموزان و مشکلاتی که به دنبال آن می‌تواند ایجاد شود، اضطراب را به عنوان یکی از مسائل جدی در مدارس تبدیل کرده است. دوم اینکه علی رغم مطالعات زیادی که نشان داده‌اند عوامل خانوادگی (تورنر[xi]، 2003) و به طور مشخص رفتارهای والدین در خصوص فرزند‌پروری (مک لئود[xii]، 2006)، نقش مهمی در ایجاد اضطراب دانش­آموز دارند، نتایج پژوهش­ها در این زمینه منسجم و همسو نیستند. سوم اینکه این پژوهش نقش واسط عزت نفس را در رابطه با دو عامل اضطراب دانش­آموزان از امتحان و سبک فرزندپروری خانواده بررسی می‌‌کند و اطلاعات در این زمینه می‌تواند جهت آموزش والدین و در نتیجه پیشگیری اضطراب در دانش­آموزان مؤثر واقع شود. چهارم اینکه علی رقم انجام پژوهش­های گوناگون در سایر کشورها در کشور ما تحقیقات زیادی در این زمینه صورت نگرفته است و از آنجا که مشخص شده است تفاوت­های قومی و فرهنگی در نحوه­ی فرزند پروری والدین نقش دارد (پیندرهیوز ،داج، باتز، پتیت، و زیلی[xiii]، 2000)، ضرورت انجام پژوهش­هایی که متناسب با فرهنگ ایرانی باشد در این زمینه احساس می­شود.

چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید

 

مقدمه

 

اضطراب امتحان همچنین با آشفتگي­هاي رواني و اختلالات فیزيولوژيكي در دانش­آموزان ارتباط مستقیم دارد و يكي از عوامل مهم افت تحصیلي آنها محسوب مي­شود. اضطراب امتحان مشكلي است كه اكثر دانش­آموزاني كه به مراكز مشاوره تحصیلي مراجعه مي­كنند از آن رنج مي­برند. بنابراین به نظر مي­رسد به منظور كاهش اضطراب امتحان در دانش­آموزان بايد بر روي متغیرهاي مرتبط با آن متمركز شد.

از سوي ديگر از آنجا كه كودک در درون خانواده پرورش مي­يابد و شیوه­ی تربیتي كه والدين در نحوه برخورد با كودک خود به كار مي­گیرند نقش محوري در تربیت كودک دارد. در اين پژوهش از بین متغیرهاي همبسته با اضطراب امتحان، دو متغیر عزت نفس و سبک­هاي فرزندپروري والدین مورد بررسي قرار گرفته­اند. اين درحالي است كه ملاک انتخاب اين دو متغیر از بین متغیرهاي مرتبط با اضطراب امتحان، از ديد پژوهشگر اين است كه اين متغیرها دغدغه­ی اصلي دانش­آموزان داراي مشكلات تحصیلي در سطح مدارس ابتدایی ايران به شمار مي­آيد. به عبارتي مي­توان گفت تعداد زيادي از دانش­آموزاني كه از اضطراب امتحان رنج مي­برند از عزت­نفس پایین و نقص در شیوه­هاي فرزندپروري والدین نیز در رنج هستند. همانطور كه اشاره شد پژوهش­هاي متعددي به بررسي متغیرهاي سبک­هاي فرزندپروري، اضطراب امتحان و عزت نفس پرداخته­اند. با اينحال رابطه مستقیم و غیرمستقیم سبک­هاي فرزندپروري و اضطراب امتحان بر روي عزت­نفس روشن نیست. با توجه به اينكه اكثر مطالعات صورت گرفته از نوع همبستگي­اند لذا در پژوهش حاضر سعي شده است كه به بررسي مدل علي روابط مستقیم و غیرمستقیم متغیرهاي سبک­هاي فرزندپروري ادراک شده و اضطراب امتحان با واسطه­گري عزت­نفس پرداخته شود. در پژوهش حاضر سعي بر آن است كه به بررسي رابطه بین اضطراب امتحان با عزت­نفس و سبک­هاي فرزندپروري ادراک شده و همچنین نقشي كه عزت­نفس مي­تواند بین دو متغیر اضطراب امتحان و سبک­هاي فرزندپروري ادراک شده در بین دانش­آموزان پسر مدارس ابتدایی منطقه تبادکان شهر مشهد داشته باشد پرداخته شود. پژوهشگر امیدوار است با روشن ساختن رابطه بین متغیرهاي يادشده زمینه را براي پژوهش­هاي آتي خصوصأ در قالب مطالعات تجربي براي ديگر پژوهشگران فراهم كند تا در آيندهاي نزديک شاهد كاهش میزان اضطراب امتحان و افزايش عزت­نفس و همچنین بهبود در شیوه­هاي فرزندپروري بخصوص در بین دانش­آموزان باشیم.

 

 

چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید

 

اضطراب

 

اضطراب در لغت به معنای جنبیدن، لرزیدن، تپیدن، پریشان‌ حال شدن، یکدیگر را با چیزی زدن، آشفتگی، بی‌تابی و ناآرامی است. اما از نظر مفهومی، اضطراب واکنشی طبیعی، عاطفی و فیزیولوژیکی نسبت به احساس تهدید شدن است. چگونگی حس آسیب­پذیر بودن در موقعیت­های مختلف، در افراد متفاوت است و از تجربیات گذشته فرد، باورها و نگرش‌های وی در خصوص این موقعیت‌ها تأثیر می‌پذیرد. اضطراب ممکن است از نگرانی و احساس ناآرامی خفیف تا وحشتزدگی و ترس شدید متغیر باشد. اگر اضطراب کوتاه مدت و در سطحی منطقی باشد نه تنها می‌تواند در انسان انگیزه ایجاد کند، بلکه عملکرد وی را نیز بهبود می‌بخشد. اما اضطراب بسیار شدید و مزمن ممکن است تضعیف کننده باشد. اضطراب بطور کلی از سه عنصر هیجانی، مانند: ترس و عصبی بودن، فیزیولوژیکی، مانند: تنفس تند، لرزش، خشک شدن دهان، افزایش ضربان قلب و تهوع و شناختی، مانند: افکار منفی یا ترس آور تشکیل شده است. این عناصر می‌توانند رفتار را تحت تأثیر قرار دهند. اضطراب واکنش طبیعی انسان‌ها در برابر فشار روانی است. بسیاری از مردم هنگام مواجهه با مشکلات شغلی، قبل از امتحان دادن یا اتخاذ تصمیمات حساس، عصبی و مضطرب می‌شوند. این نوع از اضطراب که توسط فرد کنترل می‌شود، اضطراب طبیعی نامیده می­شود. اما اگر اضطراب به صورت ترس و نگرانی بیش از حد، غیرمنطقی و غیرقابل کنترل باشد و در زندگی روزمره شخص اختلال ایجاد کند، نوعی بیماری روحی جدی محسوب می‌شود. افراد مبتلا به اختلالات اضطراب، ترس، نگرانی، اندوه و پریشانی را به طور مداوم تجربه می‌کنند. اما با درمان آن، اکثر افراد می‌توانند این احساسات را مدیریت کرده و به زندگی عادی برگردند.

هر فردی در زندگی  خودگاهگاهی اضطراب را تجربه کرده است . اضطراب یک احساس نا خوشایندی از ترس وبیم است که همراه با یک یاچندین عکس العمل فیزیولوژیکی مانند تپش قلب وعرق است .نظریه پردازان مختلف تفاسیر مختلفی از اضطراب دارند (فروید ) اضطراب رابه عنوان علامت ونشانه ای برای تهدید خود می داند.وی معتقد است که اضطراب پایه واساس کلیه اختلال های عصبی می باشد .به نظر فروید ،اضطراب ،نوعی احساس نگرانی است که انسان رابرای مقابله بایک حادثه یاخطر تجهیز می نماید ،وی اضطراب رادر3 نوع خلاصه می کند :

1.اضطراب عینی ،واکنشی است عاطفی که فرددربرخورد با خطروجود یک پدیده یا حادثه واقعی می داند .

2.اضطراب نوروتیک ،نگرانی وترس انسان از اینکه مبادا تمایلات یا کنش های نهادبه ضمیر آگاه رسوخ نماید.

3.اضطراب اخلاقی ،عبارت است ازنگرانی نسبت به تنبیه خود به وسیله فراخود .این حالت موقعی اتفاق می افتدکه فرد به دلیل کار یا عمل اشتباه یا فکری باطل که مورد توجه جامعه ویا خانواده نبوده است خودراسرزنش نمایید.(آدلر)معتقداست که اضطراب احساس حقارت کردن است.

(هورنای )معتقد است که اضطراب ،احساس تنهایی ودرماندگی کردن دردنیای خصومت آمیز است واضطراب ازنظر وی عبارت است از هر وضع اجتماعی که فرد را دچار بیم وهراس نماید .(راجرز) اضطراب رانتیجه ادراک تهدید به مفهوم خودانگاره می داند.درنظریه (کلی ) اضطراب منعکس کننده نتیجه شناخت عدم کفایت وعدم لیاقت در سیستم سازه های فرد است . (راتر)در این زمینه می گوید :اضطراب منعکس کننده تفاوت واختلاف بین نیازهای مبرم وقوی با انتظارات ساده اوکه باهم برخورد می کنند است وبالاخره (اتورانک )پیدایش اضطراب را به فرایندهای مربوط به ضربه تولد  مربوط می سازد.

چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید

بروز اضطراب 

کسانی که اضطراب را به طور معمول تجربه می کنند قادر نیستند سر چشمه وعلت آن را تشخیص دهند اما سعی وتلاش می کنند که علت منبع این احساس اضطراب را در یابند .مردم اغلب اضطراب خود را به چیزی نسبت می دهند که ممکن است علت وسرچشمه آن اضطراب باشد ویا نباشد .به عنوان نمونه ،خانمی که می خواهد برای گروهی سخنرانی کند دچاراضطراب می شود ،ممکن است اضطراب خود را به صحبت کردن وسخنرانی کردن نسبت دهد.هرچند اگرازاین خانم سوال شود که چه چیزی در سخنرانی کردن وجود دارد که شما رادچاراضطراب کرده است ،احتمالا جواب خواهد دادکه من نمی دانم فقط مضطربم .ازدیدگاه روان پزشکی اختلال اضطرابی کودکان ونوجوانان شامل3دوره‌درکودکی‌ونوجوانی می‌گردد که درآنها اضطراب خصوصیات بالینی عمده است .این 3 اختلال عبارتند از 1 – اختلال جدایی 2 – اختلال اجتنابی 3- اختلال اضطراب مفرط .درمورد اول اضطراب بر موقعیت های خاص متمرکز است .در اختلال اضطراب مفرط ،اضطراب برانواعی از موقعیت ها متمرکز است . اضطراب امتحان جزوسومین نوع اختلال اضطرابی (اختلال اضطرابی مفرط ) محسوب می گردد.طبق معیار( DSM ) خصوصیات اصلی این اختلال عبارت است از نگرانی همیشکی این کودکان در مورد حوادث آینده که در انتظار است .  (مختصر روان پزشکی 1364)

    در کتاب خلاصه روان پزشکی پیرامون خصایص شخص مضطرب ،آمده است که : فرد ، همواره سر چیزهای جزیی غصه بیهوده می خورد ،تا نیمه ی راه به استقبال مشکلات می رود وبا نگرانی مسایل ومشکلات را که درراهند پیش بینی می کند . اضطراب رامی توان به 4 نوع تقسیم نمود که هرکدام از اینها دارای ویژکی های خاص خود می باشند .این مواردعبارتند از:

1 – اضطراب مربوط به مفهوم زمان ،شامل این حالت که فرد قبل ازاتمام زمان یا تاریخی معین باید کاری را به اتمام برساند وهمچنین احساس این وضعیت که زمان درحال گذراست ودر این گذر زمان اتفاقی خواهد داد.

2- نگرانی یا اضطراب مربوط به حادثه یا واقعه ای که اتفاق خواهد افتاد .بدون توجه به وجود پایه اساسی برای آن ، این گونه اضطراب پایه واساس اضطراب موقتی است .

3- اضطراب ناشی از گرفتاریها درموقعیت یا وضعیت خطرناک وخارج از کنترل فرد ،مثل از دست دادن شغل یا موقعیت اجتماعی وغیره .

4- اضطراب ناشی از برخورد یا مراوده فردی با افرادی دیگرکه احساس ناخوشایند ونامطلوب درموردآنها داشته باشد ،ویا اینکه نتواند نوع رفتار متقابل را پیش بینی نماید. (همان)

 

اضطراب امتحان

اضطراب در فرد زمانی ایجاد می­شود که او در مورد سلامت و بهداشت روانی خود احساس خطر نماید. بنابراین هرگونه ناکامی و تعارض می­تواند عامل ایجاد اضطراب در فرد باشد. اضطراب انواع مختلفی دارد و در جریان رشد و نمو افراد انواع متفاوتی از اضطراب را تجربه می­کنند. یکی از انواع این اضطراب­ها، اضطراب امتحان است. “اضطراب امتحان” اصطلاحی کلی است که به نوعی اضطراب یا هراس اجتماعی خاص اشاره دارد. این نوع اضطراب، فرد را نسبت به توانایی­هایش دچار تردید کرده و توان او را برای مقابله با موقعیت امتحان، کاهش می­دهد. اضطراب امتحان در شرایط شناختی نابهنجار( مثل ادراک­های نگران کننده و افکار نامربوط به امتحان) در مقابل استرس­های تحصیلی نمایان می­شود. این پاسخ­های نابهنجار در شرایطی که فرد تحت فشار است موجب کاهش عملکرد و حافظه­ی فعال او می­شود. بنابراین، فردی که دچار اضطراب امتحان شده است، اگر چه مواد درسی را می­داند، اما شدت اضطراب وی مانع از آن می­شود که معلومات خود را هنگام امتحان به ظهور برساند. اضطراب امتحان در تمام امتحانات، حال شفاهی باشد یا کتبی و در تعداد زیادی از افراد قابل مشاهده است و مشاهده­ی این حالت اتفاقی جدید نیست. اضطراب امتحان همچنین، مخصوص کودکان و نوجوانان نیست و اگر بزرگسالان هم در یک امتحان شرکت نمایند، به نوعی از این اضطراب برخوردار هستند. تاکنون تعاریف مختلفی از اضطراب امتحان بیان شده است که برخی از مهمترین آن­ها عبارتند از:

ساراسون[14] (1980)، اصطلاح اضطراب امتحان را اضطرابی معرفی می­کند که از تجربه­ی امتحان دادن نشات می­گیرد.

گیورا و لودلو (1989) در تعریف خود از اضطراب امتحان بیان می­کنند که این اضطراب نوعی واکنش ناخوشایند هیجانی نسبت به موقعیت ارزیابی در کلاس و مدرسه است که این حالت هیجانی عموما با نگرانی، تنش، سردرگمی و یا تشویق همراه است.

زیدنر[15] (1998)، اضطراب امتحان را به عنوان پاسخ­های رفتاري، شناختي، رواني افراد كه باعث برانگیختن احساس منفي درباره ارزيابي يا امتحان می­شود، تعريف مي­كند. از نظر وی زماني كه فرد مضطرب مي­شود سيستم رواني­اش بر انگيخته مي­شود (مثلا ضربان قلب و تولید عرق بيشتر می­شود) و در همان زمان فرد ممكن است احساس بي كفايتي بيشتري كند. زماني كه افراد اضطراب امتحان را تجربه مي­كنند اين پاسخ فيزيكي شناختي ممكن است به شناخت­ها و احساسات منفي در موقعيت ارزيابي منتهي شود.

مطالعات شیوع شناسی اضطراب امتحان نشان می­دهد که این نوع اضطراب در سنین 10 تا 12 سالگی شکل می­گیرد و در 25 درصد از دانش­آموزان آسیب­زا است و با افزايش سن افزايش می­يابد (حاتمی و اردلان، 1388). بر اساس برآورد پژوهشگران، سالانه حدود ده میلیون دانش­آموز در سطح دبیرستان و 15 درصد از دانشجويان دانشگاه­های آمريکا اضطراب امتحان را تجربه می­كنند و به نظر می­رسد كه آزمودنی­های بزرگتر به اضطراب بیشتری مبتلا می­شوند ( بیابانگرد، 1387). در ايران نیز چنین به نظر می­رسد كه وحشت از گرفتن نمره­ی ضعیف، سرزنش افراد خانواده، تمسخر همکلاسان و دوستان، و ترس از ناتوانی برای ادامه تحصیل، همواره دانشجويان را مورد آزار روانی قرار می­دهد (خسروی و بیگدلی، 1387). از آنجا كه نتايج امتحانات تأثیر بسزايي در جنبه­هاي مختلف زندگي افراد دارد، دانش­آموزان و دانشجويان به جهت ارتقای خود از طريق سیستم­هاي آموزشي با امتحان­های بیشتري رو­به­رو مي­شوند. اين مساله انتظارات و فشارهاي بیشتري را از سوي والدين و سیستم­هاي آموزشي در خصوص عملکرد آنان به دنبال مي­آورد و به تدريج اضطراب امتحان را افزايش مي­دهد (ايزدی فرد و آشتیانی، 1389). لذا دانش­آموزان و دانشجويان هنگام امتحان دستخوش اضطراب مي­شوند كه اين امر بر پردازش اطلاعات آنان تأثیر گذاشته و اثر زيادي بر عملکرد تحصیلي آنان دارد.

ساراسون (1978) در تعریف اضطراب امتحان می گوید : ” اضطراب امتحان یک نوع اشتغال فکری نسبت به خویشتن است که دارای ویژگی های نظیر تردید ، خود آگاهی وتحقیر خود می باشد . این فعالیتهای شناختی برروی رفتارهای آشکار وواکنش های روانشناختی افراد اعمال نفوذ می کند ” به نظر اواشخاصی که دارای اضطراب امتحان هستند به هنگام امتحان به دلیل تداخلات شناختی ، از تمرکز فکری وتسلط کمتری برخوردارند .ساراسون (1981 ) برای اضطراب امتحان 3 بعد شناختی ،فیزیولوژیک وعاطفی را باز شناسی نموده است . در بعد شناختی، تداخلت شناختی وعدم تفکر متمرکز را مطرح می سازد . دربعد فیزیولوژیک ،مسائلی چون تعریق زیاد ازحد کردن ،سردرد ،تپش قلب ویا لرزش دستها رامشخص می سازد وبالاخره در بعد عاطفی آن موضوع نگرانی واحساس عدم امنیت را مطرح می سازد.

همبری (1988) ،562 تحقیقی را پیرامون اضطراب امتحان صورت گرفته بودند مرور نمود ونتیجه این تحقیقات را به شرح زیر خلاصه کرده است .

” اضطراب امتحان ،علت اصلی ضعف عملکرد در امتحان است .زنان اضطراب امتحان بیشتری دارند .افرادی که اضطراب امتحان بالایی دارند از آموزش ها وتعلیمات معلمین استفاده چندانی نمی برند .اضطراب امتحان نه تنها برعملکرد دانش آموزان بلکه برروی یادگیری آنها اثرات منفی برجای می گذارد .همچنین اودریافت که درمان ویا کاهش اضطراب امتحان منجر به کاهش ویا تعدیل اضطراب عمومی دانش آموزان می گردد.خلاصه کلام آنکه در شرایطی که فرد احساس می کند که عملکردش مورد ارزیابی قرار می گیرد ،دچار اضطراب می شود .به عبارتی سنجش ها وارزشیابی های کلاسی برای دانش آموزان یک واقعه تهدید کننده وتنش به شمار می آید.

تحقیقات ساراسون (1973) نشان می دهد افرادی که اضطراب امتحان زیادی دارند بیش از سایرین تحت تاثیر تعاملات وبرخوردهای معلمین خود می باشند .ازسوی دیگر این افراد درشرایط رقابت آمیز احساس تنش بیشتری دارند.

چاپ کتاب آنچه درباره اضطراب امتحان باید بدانید

  علت اضطراب امتحان

برخی از پیروان هال از جمله اسپنر بر اضطراب به عنوان سائقی در یادگیری تاکید ورزیده اند .ساراسون (1952 ) معتقد است که موقعیت امتحان مرتبط با سائق یاد گرفته شده است که پس از انجام وتکمیل کاهش پیدا می کند که ممکن است باعث تسهیل پاسخ ویا مداخل در پاسخ شود . آنچه نظریه های سائق بیان می دارند این است که ایجاد قدری اضطراب در یادگیرنده وکاهش یافتن آنها پس از کسب موفقیت یک شرط لازم برای یادگیری است . تحقیقات نشان داده است که دانش آموزان دارای اضطراب می خواهند تکالیفشان را زودتر انجام دهند وبرای همین در امتحان وانجام تکالیفشان دارای اشتباهاتی هستند این افراد علی رغم میل باطنیشان که انجام تکلیف بدون غلط است به اشتباههای بیشتری دچارمی شوند .همچنین تحقیقات همبری (1988 ) نشان می دهد.

که افراد دارای اضطراب امتحان بالا مشکلات بیشتری را نسبت به افراد دارای اضطراب امتحان پایین تجربه می کنند . همچنین انتظارات این دانش آموزان از موقعیت در حد پایین است واضطراب موقعیتی آنان در طی امتحانات نسبت به دانش آموزان دارای اضطراب پایین بیشتر است . از لحاظ نگرش دانش آموزان مضطرب به طور معنی دارنگرش مثبت کمتر ونگرش منفی بیشتر نسبت به خودشان ونسبت به ارزیابی دارند . از دیدگاه تئوری در رابطه با اضطراب امتحان این نکته را می توان گوشزد نمود که افراد با اضطراب امتحان بالا نسبت به افراد بااضطراب  پایین حواسپرتی بیشتری نسبت به هدف مورد نظر در حال انجام تکالیف داشتند. (ساراسون 1988 )، ساراسون 1980 : به اضطراب امتحان به عنوان یک مشخصه شخصیتی نگریسته می شود که در طی تعاملات دوران کودکی با والدین گسترش می یابد .ودر سالهای دبستان پایدارتر می شود .او تاکید می کند که والدین کودکان دارای اضطراب امتحان بالا ، نیاز به امنیت کودکان را نادیده می گیرند . ودر کمک های سازنده به حل مسئله ناتوان می باشند . تحقیقات ساراسون نشان می دهد.

افرادی که اضطراب امتحان زیادی دارند بیش از سایرین تحت تاثیر تعاملات وبرخوردهای معلمین خود می باشند . از سوی دیگر این افراد در شرایط رقابت آمیز احساس تنش بیشتری دارند.

همچنین تحقیق نشان می دهد که از جمله دلایل اضطراب امتحان می تواند :

الف) نداشتن آمادگی کافی برای امتحان

ب) وجود رقابت درسی زیاد بین دانش آموزان

ج) سخت گیری بیش از حد خانواده

د)ترسانیدن کودک از امتحان بوسیله خانواده ویا اولیای مدرسه .

ه)بعضی مسائل ومشکلات روانی مانند وسواس وغیره .

بسیاری از محققین تقش عوامل شناختی رادر ایجاد اضطراب امتحان خیلی موثر می دانند مثلا وین درمطالعات خود درزمینه نقش عوامل شناختی در ایجاد اضطراب به این نتیجه رسید که بچه های پر اضطراب نسبت به بچه های کم اضطراب ،بیشتربه تکالیف بی ربط وحرف زدن با خود می پردازند.

(هولاندورث ) نیز معتقد است که افراد پر اضطراب افکار ومشغله های ذهنی زیادی دارند که موجب تضعیف عملکرد این گونه افراد می شود . درمقابل بچه های کم اضطراب افکار ومشغله های ذهنی پایینی دارند که موجب تسهیل عملکرد این گونه دانش آموزان می شود .

رابطه اضطراب وعملکرد تحصیلی

همانطور که قبلا گفته شد همبستگی منفی بین اضطراب امتحان وپیشرفت تحصیلی وجوددارد .

لیکن رابطه اضطراب امتحان وپیشرفت تحصیلی یک رابطه خطی نیست .بدین صورت که اضطراب کم اثر مثبت دارد وموجب پیشرفت عملکرد می شود اما اضطراب شدید باعث اختلال در عملکرد می شود افراد کم اضطراب در شرایط امتحانی که اضطراب آور است کارکرد بهتری دارند در حالی که افرادپر اضطراب در شرایط آرام وبدون اضطراب کارکرد بهتری از خود نشان می دهند  

 

علایم اضطراب امتحان

علایم و نشانه­های اصلی اضطراب امتحان در یک تقسیم بندی جامع عبارتند از:

علایم شناختی

بخشی مهم از علایم شناختی اضطراب امتحان افکار و خودگویی­های منفی است که قبل از امتحان، در حین امتحان یا بعد از امتحان در ذهن شخص می­گذرد. برخی دیگر از این علایم عبارتند از: ناتوانی در سازمان­دهی افکار، اشکال در تمرکز، افکار نگران کننده در مورد بهتر عمل کردن دیگران و مقایسه ی خود با آن­ها، اشکال در خواندن یا فهم سؤالات، اشکال در به خاطر آوردن واژه­ها و مفاهیم کلیدی به هنگام پاسخ دادن به سؤالات تشریحی و احساس خالی بودن سر یا وقف­ ی ذهنی.

علایم عاطفی و هیجانی

جنبه­های هیجانی اضطراب امتحان شامل احساساتی در ارتباط با موقعیت اضطراب­زا است. این علایم عبارتند از: احساس دلهره، سراسیمگی، یأس، خشم، ترس، غمگینی و احساس آسودگی به محض پایان یافتن امتحان. گاهی گریه کردن نیز به عنوان یک واکنش عاطفی در افراد دچار اضطراب امتحان دیده می­شود.

علایم رفتاری

مانند سایر حالات اضطرابی، در اضطراب امتحان نیز برخی نشانه­های رفتاری به چشم می­خورد. برخی از این علایم عبارتند از: بی قراری، بازی کردن با انگشتان، با سرعت قدم زدن، تنش حرکتی، لرزش و حتی سوء مصرف دارو و مواد و رفتارهایی که در نهایت نتیجه­ی معکوس به همراه دارند (نظیر عصبانیت و پرخاشگری).

علایم و نشانه­های فیزیولوژیک

بدن انسان به لحاظ فیزیولوژیک به استرس و اضطراب پاسخ می­دهد. علایم بدنی و فیزیولوژیک اضطراب امتحان شباهت زیادی به علایمم اضطراب عمومی دارد. برخی از مهمترین این علایم عبارتند از: تعریق، خشکی دهان، اسهال، تکرر ادرار، افزایش ضربان قلب، احساس گیجی، کوتاه شدن تنفس، احساس دل به هم خوردگی، خیس شدن کف دست ها، سردرد، تنش عضلانی، تهوع، استفراغ، احساس ضعف یا از حال رفتن و لرزش.

سایر علایم

علاوه بر نشان­ هایی که در بالا به آن­ها اشاره شد، ممکن است افراد دچار اضطراب امتحان مسائل دیگری نیز داشته باشند. عملکرد ضعیف در امتحان با وجود فهم کامل مطالب در کلاس درس یا به هنگام مطالعه، بازخوانی مکرر سؤالات امتحانی به منظور درک درست آن­ها، بدون جواب گذاشتن سؤالات و به خاطر آوردن پاسخ­ها بلافاصله پس از ترک جلسه­ی امتحان از جمله مسائلی هستند که بسیاری از افراد دچار اضطراب امتحان از آن­ها رنج می­برند. برخی از این افراد با تمارض، مطرح کردن یک وضعیت اضطراری یا دلیل تراشی سعی می­کنند امتحان ندهند یا آن را به تعویق بیندازند. و بالاخره ترس از نمره نیاوردن و احساس تنش مداوم حتی بعد از این که امتحان پشت سر گذاشته شده است، از جمله مسائل رایج دیگر به شمار می­روند.

 

سبب شناسی اضطراب امتحان

برخی علل اساسی وجود دارد که در موقعیت امتحان برای فرد ایجاد اضطراب می­کند. در یک تقسیم­بندی کلی این موارد عبارتند از: عوامل شخصیتی، خانوادگی، آموزشگاهی و فرهنگی. هر یک از این عوامل به طریقی می­توانند موجب کاهش یا افزایش اضطراب امتحان در فرد شوند. در ادامه این موارد به صورت جداگانه مورد بررسی قرار گرفته­اند.

عوامل شخصیتی

عوامل متعددی از جمله سن، جنس، توقعات والدین و یا اجتماع و محتویات مطالب مورد آزمون می­تواند با اضطراب امتحان ارتباط داشته باشد و در همین راستا مطالعات زیادی جهت درک ریشه­های این معضل صورت گرفته است. ارزیابی منفی فرد از خودش می­تواند هسته مرکزی اضطراب امتحان باشد. به علاوه اضطراب امتحان ارتباط نزدیکی با فقدان اعتماد به نفس، ناتوانی برای حل مسئله و احساس خودکارآمدی دارد. اضطراب امتحان تا حدود زیادی با افکار منفی و ارزیابی­های بدبینانه از امتحان رابطه دارد و ممکن است موجب تغییر در اسنادهای دانش­آموزان و دانشجویان شود و نیز خودپنداره و رفتار منفی آن­ها را تغییر دهد. توبیاس[16] (۱۹۸۵) اعتقاد داشت که اضطراب امتحان به دلیل عادت­های مطالعه نامناسب و ناکارآمد است. با وجود این، افراد دارای اضطراب امتحان بالا مشکلاتی در تمرکز گزارش می­کنند و به طور واقعی در مراحل پایانی و نزدیک به امتحان مطالعه کمی دارند (واگ و پاپسدورف[17]، ۱۹۹۶).

جویس و مردیت[18] (۲۰۰۷) نشان دادند شخصیت نقش مهمی را در عملکرد عاطفی و هیجانی مؤثر و اثربخش به جای می گذارد. علی محمدی (۱۳۷۵) در مطالعه ای دریافت که بین اضطراب و برون گرایی ارتباط منفی وجود دارد. چامورو و فرنهام[19] (۲۰۰۲) دریافتند که خصوصیات شخصیتی همچون روان رنجوری و برون گرایی به طور معناداری با سطوح اضطراب امتحان مرتبط است. رحیمی (۱۳۷۹) در مطالعه خود گزارش کرد که فقدان هوشیاری نسبت به خود، ناایمنی پارانویایی، و گرایش به گنه کاری در ایجاد اضطراب نقش معناداری دارد. بنابراین اضطراب امتحان یک ویژگی و خصیصه شخصیتی است که از ساختار شخصیتی و شناختی فرد نشأت می گیرد. درون گرایی با اضطراب رابطه مثبتی دارد (خسروی و بیگدلی، ۱۳۸۷).

عوامل خانوادگی

انتظارات بیش از حد و حساسیت والدین به نتایج امتحان فرزندانشان، می تواند از علل افزایش شیوع اضطراب امتحان در دانش­آموزان باشد. سطح انتظارات و توقعات والدین و معلمان چنانچه با توانایی و امکانات دانشجویان و دانش­آموزان متناسب نباشد و انتظاراتی نابجا و غیرمنطقی از آنان داشته باشند، باعث افزایش اضطراب امتحان می­شود. تشکر (۱۳۷۷)، در پژوهش خود دریافت که بین نگرش­های فرزندپروری والدین و همچنین تیپ شخصیتی نوع A والدین با اضطراب امتحان دانش آموزان ارتباط معناداری وجود دارد. نتیجه مطالعه پاپکو[20] (۲۰۰۴)، نیز نشان داد که هر چه نوجوانان از نفوذ خانواده­ی خود فاصله گرفته و تمایزیافتگی بیشتری داشته باشند، میزان اضطراب امتحان آن­ها کمتر خواهد بود. همچنین موسوی و همکاران (۱۳۸۷) در پژوهش خود دریافتند که وضعیت زندگی مشترک والدین ارتباط معناداری با افزایش اضطراب در فرزندانشان ندارد، البته محققان به این مسئله اشاره کردند که داده­های به دست آمده در این بخش چندان مورد اعتماد نیست و احتمال می­رود نوجوانان تمایلی به بیان واقعیت زندگی خانوادگی از خود نشان نداده باشند. همچنین ارتباط بین تعداد مراجعه والدین به مدرسه و اضطراب امتحان معنی­دار نبوده است. در همین پژوهش، محققان دریافتند، از نظر واکنش والدین به وضعیت تحصیلی فرزندانشان، میانگین اضطراب امتحان هنگامی که والدین واکنش تند و شدید نشان می­دادند، نسبت به سایر موارد به نحو قابل توجهی بالاتر بود و کمترین اضطراب امتحان در واکنش تشویقی والدین مشاهده شد. این امر از پیش قابل انتظار بود، چنانچه رابطه والدین با نوجوانان، رابطه حمایت کننده باشد و به آن­ها اجازه اشتباه کردن و یادگیری از اشتباهات را بدهد، رابطه مناسب به شمار می­رود که باعث تکامل فرد می­شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *