چاپ کتاب اورنگ نادر: رموزی فراسوی مشهودات عینی

چاپ کتاب اورنگ نادر: رموزی فراسوی مشهودات عینی

برای خرید نسخه الکترونیک اینجا کلیک کنید

 
‏سرشناسه:ص‍ف‍اران‌، ال‍ی‍اس‌، ۱۳۳۹ –
‏عنوان و نام پديدآور:اورنگ نادر: رموزی فراسوی مشهودات عینی/ الیاس صفاریان، نسیم غفوری.
‏مشخصات نشر:تهران: گنجور، ‏‫۱۳۹۹.‬
‏مشخصات ظاهری:‏‫۱۰۰ ص.‬: مصور (بخشی رنگی)؛ ‏‫۱۴/۵ × ۲۱/۵ س‌م.‬
‏شابک:‏‫۴۰۰۰۰۰ ریال‬ :‏ ‫‬‭978-622-7484-42-7
‏وضعیت فهرست نویسی:فیپا
‏یادداشت:کتابنامه: ص. [۱۷۱] – ۱۸۸.
‏موضوع:تخت نادری
‏موضوع:Takht-e Naderi
‏موضوع:تخت سلطنت — ایران
‏موضوع:‪Thrones — Iran
‏موضوع:نقش‌های برجسته — ایران
‏موضوع:Relief (Sculpture) — Iran
‏موضوع:جواهرات سلطنتی — ایران
‏موضوع:Crown jewels — Iran
‏موضوع:هنرهای تزیینی — ایران
‏موضوع:Decorative arts — Iran
‏شناسه افزوده:غفوری، نسیم، ‏‫۱۳۵۲‏‏‏-‬
‏رده بندی کنگره:‏‫‬‭CR۴۴۸۵
‏رده بندی دیویی:‏‫‬‭۳۹۱/۴۳
‏شماره کتابشناسی ملی:۷۳۹۴۷۱۴
‏وضعيت ركورد:فیپا
 
 
 

چاپ کتاب اورنگ نادر: رموزی فراسوی مشهودات عینی

برای خرید نسخه الکترونیک اینجا کلیک کنید

فهرست مطالب

عنوان                                                                          صفحه

فصل اول: مقدمه.. 13

مقدمه. 15

فصل دوم: پیشینه اورنگ نادر. 19

بررسی تاریخچه و کاربرد تخت(اورنگ) در ایران.. 21

معرفی تخت نادر و پییشینۀ آن.. 31

تاریخچۀ استفاده از تخت نادر 36

ابعاد و اندازه های دقیق و مرصع‌کاری در اورنگ نادر 37

مرصع کاری در تخت نادر 43

کمبودها و افزوده شده‌ها در تخت نادر 44

جمع‌بندی و نتیجه. 45

تصاویر فصل 2. 46

فصل سوم: تکنیک ساخت اورنگ نادر. 55

گوهر یا جواهر. 57

تاریخچۀ کاربرد گوهر در ایران.. 59

گوهرها در تخت نادر 61

احجار کریمه(سنگ‌های قیمتی) 62

الماسDIAMOND)) 64

زمرّد EMERALD)) 68

یاقوت (RUBY) 71

لعل  (SPINEL) 73

طلا فلز نجیب و گرانبها 75

جادویی بنام مینا 76

پیشینۀ مینا‌کاری… 80

مینای اورنگ نادر 84

جمع‌بندی و نتیجه. 85

تصاویر فصل 3. 86

فصل چهارم: مفهوم پنهان نقوش در فراسوی مشهودات عینی… 89

سمبل، نماد، اسطوره 91

نقوش اورنگ نادر 100

بررسی نقوش گیاهی.. 101

اسلیمی (ARABESQUE ) 103

ارکیده (ORCHID) 107

گل صدتومانی(PIVOINE/peony) 107

شقایق نعمانی (ANEMONE ) 108

گل داوودی… 108

گل ادریسی.. 109

نیلوفر آبی، لوتوس…. 109

نسترن(Rosa ca canina ) 111

همیشه بهار(Calendulla) 112

نقوش جانوری… 112

پرندگان.. 113

طاووس(PEACOCK ) 113

طوطی(PARROT) 119

کبوتر(PIGEON,dove) 120

مرغابی.. 120

عقاب… 121

کبک(Perdrix) 123

چهارپایان.. 124

شیر (Lion) 124

پلنگ…. 132

سمندر (SALAMANDER ). 132

گربه. 133

پاژن(بزکوهی یا کَل) 134

موجودات ترکیبی و افسانه‌ای… 138

اژدها(DRAGON) 138

نقوش هندسی.. 139

دایره 139

فلسفۀ نقاشی ایرانی با گشت و گذاری در گل و مرغ و نگارگری… 140

مفاهیم نهفته در نقوش نمادین.. 144

جمع بندی… 145

تصاویر فصل 4. 147

فصل پنجم: سخن پایانی… 161

نتیجه‌گیری… 167

چند پیشنهاد مهم.. 169

فهرست منابع.. 171

 

برای خرید نسخه الکترونیک اینجا کلیک کنید

قسمتی از کتاب

چاپ کتاب اورنگ نادر: رموزی فراسوی مشهودات عینی

چاپ کتاب اورنگ نادر: رموزی فراسوی مشهودات عینی

هدف از این کتاب، مطالعۀ نقوش و تزئینات موجود بر روی تخت نادر، اورنگی متعلق به فتحعلیشاه قاجار است. شیوۀ گردآوری داده‌ها با استفاده از مشاهدۀ مستقیم اثر، در خزانۀ جواهرات بانک مرکزی و با بهره‌گیری از اسناد و مطالعات کتابخانه‌ای در زمینۀ تاریخ نمادها و اساطیر کهن صورت گرفته و تکنیک ساخت و قدمت هنرهای بکار رفته در آن بررسی شده است. نقش‌مایه‌ها و گوهرها با ذکرپیشینه، نمادشناسی و دسته‌بندی شدند و نتایج، حاکی از آن است که نقوش و احجار کریمه، رسالتی نمادین در جهت نمایشی از فرّ شاهی، اقتدار و شوکت سلطنتی دارند و همچنین تعمد در  انتخاب آن‌ها تاکیدی بر حفظ حکومت، جاودانگی و تضمین پیروزی دارد.

گزارشاتی در مورد سابقۀ ساخت و حضور این شئ در بانک مرکزی و گزارشات مرمتی و درمان‌های انجام شده بر روی آن و همچنین در وصف جواهرات نفیسش و زیبایی آن در سفرنامه‌های جهانگردان و مقالات مرتبط با گوهرشناسی موجود می‌باشد، اما از آنجائیکه در بسیاری از این گزارشات به جریانات تاریخی، نحوۀ مرمت و نگهداری شئ و ارزشمندی و کثرت جواهرات بکار‌رفته در آن پرداخته شده است، در مورد تأویل و به‌ فرآیند ساخت معنا و نشانه‌های بصری عناصر، پرداخته نشده است. پس چنین بنظر رسید، پرداختن به این موضوع و تحلیل نقوش بکار رفته در اورنگ از این دیدگاه و همچنین مطالعۀ چنین شئ نفیس و منحصر به‌فرد، در جهت گسترش آگاهی در این زمینه ضروری است.

چاپ کتاب اورنگ نادر: رموزی فراسوی مشهودات عینی

مقدمه

یکی از گرانبها‌ترین میراث بجای مانده از گذشتگان، گنجینه‌هایی است که به سفارش سلاطین و درباریان و به همت دستان هنرمند ماهر و زبدۀ صنعتگران دوران در نهایت ظرافت و زیبایی خلق شده‌اند. آثار بجای مانده از هر تمدنی، باورها و اعتقادات رایج آن دوران را نشان می‌دهد که ریشه در فرهنگ و سنت‌های دیرین آن تمدن دارند. بنابراین آثار هنری گنج‌هایی ساکت و خاموش اما پر رمز و رازی هستند که بررسی و تحقیق بر روی آنها از مضامین و مفاهیم پنهان آنها پرده برمی‌دارد تا ما به واقعیت باورها و افکار رایج در زمان‌های مختلف نزدیک‌تر شویم. برای خوانش یک اثر دیداری، شناخت نظام های نشانه‌ای بصری و نمادین موجود در آن اثر ضروری جلوه می‌کند.

از آنجاییکه اعتقادات سنتی، مذهبی، فرهنگی، هنری و آیینی مردم در اعصار متفاوت، الزاماً با یکدیگر یکسان نیستند، با مطالعه و تحقیق در آثار زمانهای مختلف می‌توان به تفاوت‌ها و شباهت‌های باوری و رسالت نمادهای بکار رفته در آن‌ها پی‌برد. «از میان امتعۀ تاریخی، جواهرات پایه‌ای ممتاز دارد، زیرا گذشته را در قالب کوچک ولی خیال‌انگیز خود متراکم می‌کند و در برابر بیننده مجسم می‌دارد. جواهرات سلطنتی ایران بنا به خاصیت وجودی خود، در بسیاری از حوادثی که به وجودآورندۀ هویت ملتی بوده، نقشی حساس و عمده داشته است؛ زیرا هر یک با قهرمانان نبرد برتری و حکومت از نزدیک دمساز بوده است. اما اهمیت جواهرات سلطنتی تنها به گذشتۀ سیاسی و ارزش اقتصادی آنها محدود نیست، زیرا این جواهرات نموداری است از شخصیت ملتی که آنها را پدیدآورده است. تنوع آنها خود معرف اجتماعی است که آنها را ساخته است. طرح‌ها و مصالحی که در ساختن آنها بکار رفته است، مبین صنایع و هنرهای کشور است و میراث هنر بومی و تاثیر جهان خارج را بر این میراث نمایان می‌دارد.»(مین، 2535، 15) دوران سلطنت فتحعلیشاه قاجار به دلیل علاقه و ذوق هنری و سفارشات متعدد هنریش به صنعتگران و هنرمندان برای ساخت اشیاء متنوع و زیبا، نقطۀ عطفی در تاریخ هنر ایران به‌شمار می‌آید. ازجمله هنرهایی که در این دوره به اوج شکوفایی خود رسیدند می‌توان به میناکاری و هنر ترصیع اشیاء اشاره کرد. که بررسی عواملی که منجر به انتخاب سمبل‌های موجود بر این آثار  شده‌اند و کشف نقوش نمادین بکار رفته بر روی آن‌ها، پلی است برای درک و فهم رسالت هنری آن اشیاء.

آراستن که هدف اولیه و اصلی هنر نقش‌پردازی ایرانی است، نه تنها مایۀ لذت و زینت بخشی بوده، بلکه همواره راهی است برای آرامش انسان تا احساس کند می‌تواند تسلطی بر سرنوشت و آیندۀ خویش داشته باشد و آن را در جهت دلخواه خود پیش ببرد. در طول تاریخ هنرمندان ایرانی نقشمایه‌های خاص کهن و روایات بومی پیرامون محیط زندگی خود را دستمایه‌ای برای کنترل وقایع، راز و نیاز و رسیدن به آرامش درونی خویش متصور گردیده و خلق کرده‌اند. نقوش اورنگ نادر، نمونۀ ارزشمندی از نقشمایه‌های ناب ایرانی به‌شمار می‌روند. الگوهای بکار رفته در اورنگ نادر، نه تنها برداشتی صادقانه از آداب و سنن، ادبیات غنی پارسی، مذهب و اعتقادات کهن ایرانی هستند، بلکه بازتابی از طبیعت متنوع و شگفت‌انگیز این سرزمین نیز می‌باشند.

تخت بی‌همتای نادر، با ساختاری چندگونه، پیکرۀ چوبی با روکش طلا و مینایی در نهایت ظرافت، نقش، رنگ و البته گوهرنشان، فارغ از سرمایگی خود گنجینه‌ای است برای بازتاب ارتباط میان فرهنگ، ارزش و معنا که با وجوه مختلف باورهایی چون تقدس، شوکت، قدرت و اعتقاد به مراسم آیینی ارتباطی عمیق دارد.

یکتایی و ظرافت بی‌بدیل و هنرمندانه‌ای که در ساخت این شاهکار مجلل و ثروت ملّی بکار رفته است، بازتاب روح لطیف صنعتگران ماهری است که سرآمدی، ذوق و مهارت خود را در چهارچوب اهداف و اوامر سفارش دهندگان به نمایش گذاشته‌اند.

مفهوم‌گرایی و توجه به ساختار زیبا شناسانۀ این اثر ریزپرداز می‌تواند رهنمون ما به این مهم شود که صنعتگر ایرانی گرچه همواره در پس آذینگری و تزئین تابع الگوهای قومی و اعتقادی ریشه‌دار در بنیان‌های فرهنگی اقوام متنوع این سرزمین بوده است، اما هرازگاهی تاثیراتی از هنر و اِلمانهای وارد شده توسط مهاجمان یا مهاجران در خلق آثارش مشهود می‌باشد.

آنچه در این  پایان  در صدر توجهات قرار دارد، بررسی رموزی است که به مدد نمادها  در قالب نقوش نهفته است و معانی خاصی از تفکر، عقاید و احساسات متعال از هنر و تمدن غنی این مرز و بوم را به نمایش می‌گذارد.  

 

در این فصل نگاهی داریم به پیشینۀ کاربرد اورنگ‌های سلطنتی در ایران و اهمیت و شکوه آن‌ها در مراسم جلوس شاهنشاهان و کاربرد نمادینشان برای نمایش قدرت و جلال در دوره‌های مختلف تاریخ ایران و همچنین پیشینۀ اورنگ نادر و موارد متعدد استفاده از آن، بررسی تفضیلی‌اش با ابعاد و اندازه‌های دقیق، جنس، ظاهر و شمارش تعداد انبوه گوهرهای ریز و درشتش که ویژگی بی‌همتایی به آن بخشیده است.

 

بررسی تاریخچه و کاربرد تخت(اورنگ) در ایران

استفاده از اورنگ شاهی از دیرباز بخشی از رسوم و آداب سلطنتی این سرزمین بوده‌است. چنانچه از نقوش حجاری‌ها و ظروف و تزئینات ازمنۀ قدیم، نگارگری‌های بجا مانده در مرقعات و پرده‌های نقاشی از سلاطین مختلف می‌توان استنباط کرد، همواره استفاده از تخت به منظور نمایش قدرت و ابزار تفاخر شاهان بوده است.  «بررسی آثار تاریخی بیانگر آنست که کاربرد تخت در میان پادشاهان ایرانی سابقۀ طولانی دارد. از نقوش حکاکی شده روی فلز و نقش برجسته‌های سنگی دورۀ ساسانی گرفته(تصویر شماره:1) تا مینیاتورهای دوران تیموری، صفوی و قاجار تصاویری از تخت با فرم‌های مشابه ارائه شده است .(تصاویرشماره: 2) این کافی است برای آنکه بگوییم کاربرد تخت در ایران سابقه‌ایی 2000 ساله دارد.» (ghajar,2009)

«در ایران باستان جلوس شاهنشاهی بر تخت سلطنت و اجراء مراسم تاجگذاری از جمله آئین‌های باستانی و مذهبی و سنت‌ ملی و تاریخی بشمار می‌آمده‌است. این رسم فرخنده در دوران هخامنشی و اشکانی و ساسانی و بعد از اسلام و تا عصر حاضر(دورۀ پهلوی) در کشور کهنسال ایران اجراء شده است.» (مشکوتی، 1346، 27) «کورش کبیر(559-529 پیش از میلاد) بنیان گذار شاهنشاهی ایران و نخستین اعلام کنندۀ حقوق انسانی که فرمان آن بنام فرمان کورش کبیر مشهور جهانیان است، پس از فتح بابل(539 پیش از میلاد) بنابه در خواست مردم آن سرزمین در کاخ پادشاهی بابل بر تخت پادشاهی جلوس نمود.»(مشکوتی، 1346،27) مین. وی. بی در کتاب جواهرات سلطنتی ایران می‌گوید: «داریوش کبیر در 2500 سال پیش تختی اینگونه کرسی‌وار داشت، و پادشاهان صفوی نیز به قرن شانزدهم بر این گونه اورنگ می‌نشستند.» (مین،2535، 63)

چه بسا که آوازۀ اورنگ‌های پادشاهان ایران و شکوه و جلال آن‌ها به فراتر از مرزها نیز رسیده‌بود. چنانکه «گزنفون مورخ یونانی تشریفات با شکوه جلوس این شاهنشاه هخامنشی(کورش کبیر) را چنین بیان می‌کند: …. شاهنشاه هخامنشی با جامه‌ای فاخر و گرانبها که مزین به انواع جواهر بود در میان بزرگان و سرداران و سپاهان پارس و لشگریان مادی و کشورهای تابعه بر تخت زرین کاخ که در مقابل معبد بابل قرار داشت جلوس نمود.» (مشکوتی، 1346، 27)

از جمله مستندات تاریخی پیشینۀ اورنگ در ایران می‌توان به نقوش حجاری شدۀ تالار صدستون تخت جمشید اشاره کرد؛ «در روی یکی از بدنه‌های دروازه شمالی تالار صد ستون تصویری از داریوش (تصویر شماره:3)را بر روی سنگ نقر نموده‌اند که شاهنشاه هخامنشی بر تخت شهریاری جلوس نمود، در زیر نقش شاه نقوش برجسته پنج ردیف سربازان پارسی و مادی قرار گرفته‌اند. این حجاری تالار صدستون را می‌توان نموداری از مراسم جلوس داریوش بزرگ و انجام تشریفات سلام شاهنشاهی در آن تالار دانست که شاه بر اورنگ شاهنشاهی ایران تکیه زده است.» (مشکوتی، 1346، 29)

«همچنین در دروازۀ شرقی کاخ مرکزی که بنام کاخ سه دروازه خوانده می‌شود، نقش برجسته‌ای بر روی سنگ نقر گردیده است، این تصویری دیگر از داریوش بزرگ است که بر فراز اورنگ شاهی جلوس نموده، در حالیکه خشایارشا ولیعهدش پشت سر وی ایستاده است. (مشکوتی، 1346، 30) «در دو ایوان شرقی و جنوبی عمارت معروف به خزانۀ تخت جمشید دو مجلس حجاری با شکوه به درازای 29/6 متر و به بلند‌ی 70/2 متر دیده می‌شود، صحنۀ این نقوش شامل تصویر داریوش بزرگ هخامنشی است که بر روی تخت جواهرنشان جلوس نموده است.» (مشکوتی، 1346، 31)

و اما بعدها «شاهنشاهان اشکانی در شهر تیسفون، کاخ عظیمی با آجر بنا نهادند و ایوان رفیعی در مقابل آن برای برگزاری مراسم تشریفات برپا کردند، معروف است که تخت طلای اشکانیان در این ایوان نصب شده بود.» (مشکوتی، 1346، 31) «نقوش حجاری گویای دو محل، نقش رجب(سه کیلومتری شمال تخت‌جمشید) و نقش رستم(چهار کیلومتری کوهستان حاجی‌آباد) بر روی سنگ سند دیگری بر اجرای مراسم تاجگذاری و جلوس اردشیر اول و شاپور اول و بهرام دوم و نرسی بر تخت شاهنشاهی ایران می‌باشد.» (مشکوتی، 1346، 31) حتی در دوران پس از اسلام این آئین همگام با آئین‌های اسلامی فرمانروایی ادامه یافت. چنانکه می‌بینیم، «در دوران فرمانروایی آل زیار یا زیاریان، شهرت بر این است که مرداویج (316-323 هجری‌قمری) در شهر اصفهان و کنار زاینده‌رود بر تخت زرین جلوس نمود.» (مشکوتی، 1346، 35) و بعدها «در ایام سلطنت سلاطین سلجوقی(429-590 هجری‌قمری) مؤسس و اولین سلطان این سلسله، طغرل سلجوقی، بنابه شیوه و سنت سلاطین سلسله‌های قبل در باغ شادیاخ نیشابور با تشریفات خاص و پرشکوه و جلالی بر تخت سلطنت جلوس نمود.» (مشکوتی، 1346، 36) همچنین روایت است، «در زمان خوارزمشاهیان(490-628 هجری‌قمری) سلطان علاءالدین تکش، هنگامیکه از مازندران بسوی اردکان طوس عازم بود در این ناحیه بر تخت سلطنت جلوس نمود، عمادی زوزنی شاعر که در ملازمت این سلطان بود قصیده‌ای در تهنیت این مراسم سروده‌است که مطلع آن چنین است:

سپهـدار اعظـم شهنشـاه دیـن       

 

نگین بخش شاهـان خداوند عالـم

خـرامیده بـر تخـت فیروزبختی   

 

چو خورشید بر تخت فیروزه طارم

 (مشکوتی، 1346، 36)

«جرج مین ویرینگ، یکی از همراهان سرآنتونی در سفر ایران، تخت شاه‌عباس را که در بازارهای قزوین برپا بوده‌است، چنین توصیف می‌کند: کرسی صدارت شاه از ورق نقره پوشیده است و در آن فیروزه‌ها و یاقوت‌های انبوه و شش الماس درشت است که چون ستارگان می‌نماید و نشیمن آن سرخ تیره و در آن مرواریدها دوخته است و چراغ‌ها که گرداگرد آن آویخته از شمار بیرون بود. سرجان شاردن، جواهرساز و جواهرفروش سفر‌دوست دیگری که سفرهای بسیار او با سیاحت‌های تاورنیه مصادف بود نیز از جواهرات سلطنتی ایران یادکرده است. شاردن که به هنگام مرگ شاه‌عباس در ایران بود از اورنگ و افسر و شمشیر و خنجری که در دربار ایران دیده است توصیف و طرح‌هایی به‌جا گذارده است. در توصیف اورنگ شاه می‌گوید: چهار‌پایه‌ای کوچک و چهارگوشه است. بلندی آن یک متر هندسی است. هر یک از پایه‌هایی که آن را ایستاده نگه می‌دارد، بر سیب بزرگی استوار است و بخاطر آن‌که تخت بی‌حرکت بایستد در زیر و بالای آن به همان تعداد کلاف تعبیه شده است. مختصر آنکه به شکل، بسیار شبیه چهارپایه‌های خودمان است. نشیمنگاه سادۀ آن، که به هیچ پوششی پوشیده نیست، از جنس بقیۀ تخت است یعنی از طلای یکپارچه و ضخیم. و چهار پایۀ آن، که بر آن چهار سیب سوار است، به یاقوت‌های کوچک و چند زمرّد مرصع است.» (مین،2535، 20)

در دوران پر فراز و نشیب سلطنت نادرشاه افشار هنگامیکه «نادرشاه افشار پس از توفیق در تنظیم تعهدنامۀ دشت مغان دایر بر سلطنت موروثی خود و اجتناب مردم از لعن خلفای سه‌گانه و پیروی از اهل سنت در صدد اجراء مراسم تاجگذاری در دشت مغان آذربایجان برآمد و با نظر منجمان بعدازظهر روز پنجشنبه 24 ماه شوال سال 1148 که روز و ساعتی سعد و میمون بود برای اجرای مراسم تاجگذاری تعیین نمود و  در همین روز و ساعت است که در سراپرده یا خیمۀ نادر مراسم جلوس و ایراد خطبه و تاجگذاری نادر بر روی تخت نادر انجام گردید. تاریخ جلوس را  الخیرفی‌ماوقع ضبط کرده‌اند.» (مشکوتی، 1346، 38) همچنین «مراسم تاجگذاری رضاشاه، سردودمان سلسلۀ پهلوی در روز یکشنبه چهارم اردیبهشت ماه سال 1305 خورشیدی مطابق با 12 شوال 1344 هجری‌قمری، در تهران محل تالار بزرگ کاخ گلستان با حضور نمایندگان سیاسی و بانوان و علما و قضات و امراء و بزرگان و …… برگزار گردید. در این مجلس تاریخی محمدرضا پهلوی که در آن سال دوران هفت سالگی را می‌گذرانید در پیشاپیش هیأت دولت وقت در این مراسم شرکت و در سمت راست تخت نادر توقف کرده بود.» (مشکوتی، 1346، 39)

فلاندر تصویر اورنگ نادر که در یک تابلوی نقاشی حکایت از حضور پرشکوه آن در زمان فتحعلیشاه دارد را چنین توصیف می‌کند: «در ته تالاری در قصر نگارستان، نقشی است که شاه(منظور نویسنده فتحعلیشاه قاجار است) بر روی تختی نشسته و پسرانش بدور او قرار گرفته‌اند.» (فلاندر،2536، 112) بنجامین، نخستین سفیر ایالات متحدۀ آمریکا در ایران در خاطراتش می‌نویسد: «در دیوار تالار نشیمن کاخ نگارستان، تابلوی نقاشی بزرگی وجود دارد که فتحعلیشاه بر روی تخت زرّین خود نشان می‌دهد.»(بنجامین، 1363، 68)

مین. وی. بی در کتاب جواهرات سلطنتی می‌گوید: «در تهران سه تخت شاهی وجود دارد. تخت مرمر (تصویرشماره:4) و تخت طاووس(تصویرشماره:5) که هر دو در کاخ گلستان است به سبک مرسوم ایرانی و هندی ساخته شده است. یعنی سکوی مرتفع و آراسته‌ای است که شاه بر آن به زانو می‌نشسته است. اورنگ نادر(تصویر شماره: 6 -7) که به سال 2526 شاهنشاهی 1967م. در تاجگذاری علیحضرت محمد‌رضا پهلوی، شاهنشاه آریامهر نیز مورد استفاده بود، سبکی بس کهن‌تر دارد. داریوش کبیر در 2500 سال پیش تختی اینگونه کرسی‌وار داشت، و پادشاهان صفوی نیز به قرن شانزدهم بر این گونه اورنگ می‌نشستند. اورنگ نادر از چوب است که بیشتر رویۀ آن را به زر پوشیده‌اند این پوشش به مینا و گوهرهای شگفت مرصع است. در عمل، تخت مشتمل بر دو صندوقچه است که یکی نشینه و دیگری که کوچکتر است و پیش آن قرار دارد، جای پاست. پشتی بلند و آراسته آن به چتر طاووسی ختم می‌شود و بر دو دوش، دو خورشیدک دارد. قسمت زیرین پشتی از دو مارپیچ تشکیل یافته است که بربالا، سر طوطی و در زیر سر مرغابی دارد. دو حیوان دیگر که همین‌گونه سر مرغابی، شش پا و دُم مارپیچ دارد، در دو سوی تخت، بالای جای پا، نقش شده است. بر صفحه‌های دو پهلوی تخت، شاخ و برگ‌هایی آراسته و بصورت مشبک دیده می‌شود که در میان آن دو طوطی نشسته است. بر سه صفحۀ صندوقچۀ زیرپایی، سه شیر برجسته دراز کشیده است. پشت اورنگ و قسمت پیش پای نشینۀ آن، از صفحه‌های بزرگ و مرصعی تعبیه شده است که بر آن شاخ و برگ‌های در هم به‌چشم می‌آید. جثۀ چوبین تخت از قرار گزارش به دوازده تکه پیاده می‌شود.

تاریخچه این اورنگ چندان روشن نیست. حتی نام آن نیز گمراه کننده است. می‌دانیم که نادر شاه از روی تخت‌طاووس معروف هندی تختی دیگر را ساختن فرموده آنرا بنام خود خوانده بود. اما تخت نادر بصورت کرسی نبوده گذشته از این، در زیر دسته‌ها و گرد حاشیه‌ای که در سه پهلوی داخل تخت موجود بر فراز نشینۀ آن قرار دارد، مدیحی دراز بر شانزده لوحه نوشته‌است که این تخت را بی‌شک به فتحعلیشاه نسبت می‌دهد. در ضمن، از تصویرها و روایاتی که از جهانگردان پیشین در دست است، نیک می‌دانیم که فتخعلیشاه اینگونه تختی داشته است. پس این پریشانی از کجاست؟ تنها امکان یک چیز بنظر می‌رسد و آن اینکه در اصل نام این تخت، تخت نادر یعنی کمیاب و بی‌نظیر بوده است، و “یای” نسبت بدان سبب بر آن افزوده‌اند که کلمۀ نادر را به‌جای صفت به اسم گرفته‌اند و نام سلطان افشار پنداشته‌اند. اما اورنگ نادر، به این گونه که امروز می‌بینیم، چه بسا که به دوران فتحعلیشاه نیز نرسد. مینای شفاف و لعل رنگی که زمینۀ لوحه‌های آنرا تشکیل می‌دهد، بی‌شک نمونه‌ای از هنر زمان اوست. اما بجز در این قسمت، یعنی زمینۀ قصیده‌ای که ذکر آن رفت، در جای دیگری از تخت به چشم نمی‌آید. از اینرو دور از ذهن نیست که تخت را در زمان ناصرالدین شاه، مانند تخت طاووس از نو ساخته و آراسته و لوحه‌های زمان فتحلیشاه را در آن بکار گرفته باشند.» (مین،2535، 63)

بیانی در کتاب پانصد سال تاریخ جواهرات سلطنتی ایران اورنگ نادر را چنین توصیف می‌کند: «تخت نادر، یکی دیگر از آثار نفیس هنری دورۀ فتحعلیشاه، تخت دو‌پلۀ مرصعی است که سال‌ها در تالار موزه کاخ گلستان جای داشت و اکنون در خزانۀ جواهرات سلطنتی ایران در بانک مرکزی است. تاریخ ساخت این تخت معلوم نیست، حتی مشخص نیست که به چه مناسبت به “تخت نادر” معروف گردیده است. زیرا چنانچه مفصلاً گذشت، در میان جواهرات گرد‌آورده نادر که در آغاز سلطنت سلسلۀ قاجاریه فراهم شده، به هیچ وجه نامی و نشانی از این تخت نیست و حتی مسلم است که در زمان سلطنت آغا محمد خان قاجار نیز این تخت وجود نداشته و چنان که ذکر شدآغا محمد خان هنگام جلوس دستور داد تا سریر محقری با تاج مرصع مختصری برایش ساختند. نیز نمی‌توان گمان برد که سریر محقری که ذکر آن را کرده‌اند، همین تخت باشد؛ چه اگر چه این تخت از حیث جثه از تخت طاووس کوچک‌تر است، معلوم نیست کیفیت و ارزش آن از تخت دیگر افزون نباشد و اطلاق “سریر مرصع محقر” به چنین تخت باشکوه گرانبها جایز نیست. آنچه به‌نظر می‌رسد این است که باید این تخت نیز به امر فتحعلیشاه قبل از جلوس او ساخته شده باشد؛ زیرا که مسلماً در سال 1212 هجری قمری که فتحعلیشاه در تهران جلوس و به اصطلاح تاج‌گذاری کرده، بر تخت مرصع باشکوهی جلوس کرده است و در نامه خاقان در این خصوص چنین آمده است: «چون نوبت خلافت باین دارای سکندر صولت رسید …. روز سه شنبه غره شهرشوال سنه یک هزار و دویست و دوازده، تخت گوهر‌نگار که محل جلوس صاحبقران است در وسط ایوان خلافت نهاده شد و امرا و وزراء……صف بر صف و جای بر جای قرار‌گرفتند ….دارای زمین و زمان افسر و کمربند جواهر بار و شمشیر و خنجر جواهردار را زیب کمر و بازو بند‌های الماس و یاقوت ولعل وزمرد را ….آرایش بازو ….ساخت و ازپای تا سر غرق جواهر ….از خلوت سرای بعزم ایوان خلافت قدم برافراخت …..و پای فلک پیمای بر پایۀ تخت عرش سایه نهاده … برسند زراندود مروارید دوز جلوس فرمود. …. 

می‌دانیم که تخت گوهر نگار عرش‌سایه، تخت طاووس نمی‌تواند باشد زیرا که معلوم شد که ساخت آن تخت چهار سال بعد، یعنی سال 1216 بپایان رسیده است. اینکه این تخت بدستور فتحعلیشاه ساخته شده است، مخفی نیست و در کتیبۀ متن مینای بوته اندازی مرصع آن، هشت بیت شعر بخط نستعلیق خوش نگاشته شده است که مشعر این معنی است. اشعار مزبور اینست:

شهنشـاه اعظـم خـداونـد کیـهـان

 

جـهـان بـیـن عـالـم جـهـانبـان دوران

جهـان دارفتـح علـی شـه کـه دارد

 

بخـاک پیـش روی خـورشیـد پـنـهـان

سپهـرش یکـی گـرد از سـم تـازی         

 

زمینـش یکـی گـوی در خـم چـوگـان

هنـر جان و جان شهنشه بدان تـن       

 

جهان جسم و جسم جهانبان در‌آن جان

بحکـمـی ربـایـنـدۀ  تـاج قـیـصـر              

 

بـعـزمـی سـتـانـنـدۀ تـخـت خـاقـان

بپـرداخـتـنـد از دُر و گـنـج دریــا             

 

تـهـی سـاختنـد از گهـر مخـزن کـان

سزاوار خویـش آن شهنشـاه گیتـی      

 

ز یـاقـوت تـابـان و المـاس رخـشــان

یکی کرسی آراست چون کان گوهر   

 

یکی کرسی افراخت چون عرش یزدان 

چاپ کتاب اورنگ نادر: رموزی فراسوی مشهودات عینی

و گویا فتحعلیشاه بفراهم ساختن تخت علاقه خاص داشته است که پس از ساختمان آن دوتخت مرصع، دستور داد تختی سنگین بسازند که آنرا «سریر سلیمانی» نامیدند و امروز به « تخت مرمر» معروف است.» (بیانی،1348، 99)   

برای خرید نسخه الکترونیک اینجا کلیک کنید

چاپ کتاب اورنگ نادر: رموزی فراسوی مشهودات عینی

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *